Quản lý kiểm toán năng lượng: Bài học quốc tế và hàm ý chính sách cho Việt Nam

Còn ở Trung Quốc coi kiểm toán năng lượng là công cụ quản lý bắt buộc theo Luật bảo tồn năng lượng, triển khai rộng ở cấp trung ương và địa phương. Hoạt động kiểm toán năng lượng tuân thủ các tiêu chuẩn quốc gia như GB/T 17166, gắn chặt với chương trình ESCO, M&V và mục tiêu giảm phát thải. Điểm đặc thù là quy mô lớn nhưng phân hóa chất lượng, do cơ chế công nhận và giám sát chủ yếu thực hiện ở cấp tỉnh.

Tại Thái Lan điều chỉnh kiểm toán năng lượng theo Luật thúc đẩy bảo tồn năng lượng B.E.2535 (1992), khuyến khích mạnh mô hình ESCO/EPC; các cơ sở được chỉ định phải kiểm toán và báo cáo định kỳ cho DEDE.

Malaysia mới ban hành Luật Hiệu quả và Bảo tồn năng lượng (EECA) giai đoạn 2024-2025, yêu cầu đăng ký kiểm toán viên năng lượng (REA), song cơ chế vận hành vẫn đang hoàn thiện.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà yêu cầu nâng cao chất lượng kiểm toán năng lượng trở nên cấp thiết, gắn chặt với mục tiêu sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, giảm phát thải và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Thực tiễn quốc tế cho thấy, chất lượng kiểm toán năng lượng không chỉ phụ thuộc vào từng báo cáo riêng lẻ, mà là kết quả của một hệ sinh thái gồm khung pháp lý phù hợp, năng lực kỹ thuật bền vững và cơ chế tài chính đủ mạnh để chuyển khuyến nghị thành hành động. Trên cơ sở đó, các bài học và khuyến nghị cho Việt Nam có thể được tiếp cận theo ba trụ cột chính sau.

Kinh nghiệm từ EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc cho thấy, việc bắt buộc thực hiện kiểm toán năng lượng đối với doanh nghiệp tiêu thụ năng lượng lớn, đồng thời khuyến khích, hỗ trợ có mục tiêu đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) là mô hình hiệu quả và bền vững. Chỉ thị EED của EU, Luật sử dụng năng lượng hợp lý của Nhật Bản hay Luật sử dụng năng lượng hợp lý của Hàn Quốc đều đặt ra nghĩa vụ pháp lý rõ ràng, gắn với chế tài và cơ chế giám sát.

Đối với Việt Nam, trong ngắn hạn, cần tiếp tục rà soát và điều chỉnh linh hoạt phạm vi các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, dựa trên phân tích khoa học về xu hướng tiêu thụ và trình độ phát triển kinh tế - kỹ thuật từng giai đoạn, thay vì chỉ giữ nguyên các ngưỡng tiêu thụ. Trong trung hạn, cần làm rõ và chuẩn hóa yêu cầu đối với người quản lý năng lượng, theo hướng đăng ký, đào tạo và giám sát thống nhất trên phạm vi toàn quốc, phù hợp với Luật sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đã được sửa đổi. Đồng thời, khung pháp lý về KTNL cần được liên thông chặt chẽ với các quy chuẩn kỹ thuật như QCVN 09 về công trình xây dựng sử dụng năng lượng hiệu quả, nhằm bảo đảm rằng các khuyến nghị sau kiểm toán có cơ sở pháp lý để được triển khai trong thiết kế, cải tạo và vận hành.

Một điểm chung trong các mô hình thành công là đầu tư mạnh vào hạ tầng kỹ thuật và con người. Hoa Kỳ với mô hình trung tâm đánh giá năng lượng gắn với các trường đại học; Nhật Bản với vai trò điều phối kỹ thuật của ECCJ; hay Hàn Quốc với hệ thống đánh giá và xếp hạng tổ chức kiểm toán năng lượng đều cho thấy tầm quan trọng của chuẩn hóa năng lực.