Hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001 là một công cụ hữu hiệu giúp doanh nghiệp khai thác và sử dụng năng lượng hiệu quả, giảm chi phí.
Biến động giá năng lượng, áp lực giảm phát thải khí nhà kính và những yêu cầu ngày càng khắt khe về phát triển bền vững đang khiến quản lý năng lượng trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của doanh nghiệp.
Tại nhiều ngành công nghiệp như thép, xi măng, dệt may, hóa chất hay chế biến thực phẩm, chi phí năng lượng thường chiếm từ 10% đến 40% tổng chi phí sản xuất. Do đó, chỉ cần cải thiện một tỷ lệ nhỏ về hiệu quả sử dụng năng lượng cũng có thể mang lại khoản tiết kiệm đáng kể, góp phần gia tăng lợi nhuận và nâng cao sức cạnh tranh.
Trước yêu cầu đó, tiêu chuẩn quốc tế ISO 50001 được đánh giá là giải pháp quản lý hiện đại, giúp doanh nghiệp xây dựng hệ thống quản lý năng lượng bài bản, kiểm soát hiệu quả việc sử dụng năng lượng và hướng tới phát triển bền vững.
ISO 50001 được xây dựng giúp các tổ chức có thể tích hợp việc quản lý và cải tiến hiệu quả sử dụng năng lượng.
Tại Việt Nam, việc phổ biến, hướng dẫn áp dụng tiêu chuẩn ISO 50001 được Bộ Công Thương triển khai từ năm 2011.
Giai đoạn 2011-2015, Bộ Công Thương phối hợp với Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO) triển khai Dự án “Thúc đẩy hiệu suất năng lượng trong công nghiệp thông qua tối ưu hóa hệ thống và các tiêu chuẩn quản lý năng lượng tại Việt Nam”. Dự án đã góp phần xây dựng nguồn nhân lực kỹ thuật, tài chính hỗ trợ việc triển khai áp dụng hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001:2011, tối ưu hóa hệ thống năng lượng tại các doanh nghiệp công nghiệp Việt Nam. Dự án cũng đã thành công khi hình thành các các mô hình điểm, nhân rộng và tạo ra phong trào xây dựng hệ thống quản lý năng lượng theo ISO 50001:2011 và áp dụng phương pháp tối ưu hóa các hệ thống thiết bị sử dụng năng lượng tại Việt Nam.
Với sự hỗ trợ của các chuyên gia năng lượng quốc tế, Dự án đã đào tạo được đội ngũ 27 chuyên gia nòng cốt về hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 50001:2011 và 24 chuyên gia về tối ưu hóa hệ thống năng lượng. Các chuyên gia này đến từ các tổ chức chứng nhận, các tổ chức tư vấn, các trung tâm tiết kiệm năng lượng trên cả nước, các công ty, tổ chức hoạt động trong lĩnh vực tiết kiệm năng lượng và sản xuất sạch hơn... Cùng với chuyên gia quốc tế, đội ngũ chuyên gia này đã đồng hành cùng 220 doanh nghiệp tham gia dự án, góp phần xây dựng hệ thống quản lý năng lượng cho 72 doanh nghiệp, trong đó có 15 doanh nghiệp đã được đánh giá cấp chứng nhận ISO 50001:2011; và 149 nhà máy áp dụng các giải pháp tối ưu hóa hệ thống hơi và hệ thống khí nén.
Tiếp nối những kết quả đạt được, Bộ Công Thương hiện đang phối hợp với UNIDO triển khai Dự án “Đẩy mạnh hoạt động tiết kiệm năng lượng trong các doanh nghiệp công nghiệp lớn thông qua hệ thống quản lý năng lượng và tối ưu hóa hệ thống, đồng thời thúc đẩy thực hành tiết kiệm năng lượng trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam” (Dự án IEEP) giai đoạn 2023–2027.
Dự án IEEP hỗ trợ những doanh nghiệp có quy mô lớn và vừa trong các ngành công nghiệp như: giấy và bột giấy, chế biến thực phẩm, thủy sản, dệt may, hóa chất và phân bón, cao su, luyện kim, thép, xi măng, nhựa và đồ uống. Các doanh nghiệp tham gia được đào tạo miễn phí về quản lý năng lượng theo ISO 50001, tối ưu hóa các hệ thống hơi, khí nén, làm mát, làm lạnh, bơm, động cơ và nhiệt công nghệ; đồng thời được hỗ trợ xây dựng hệ thống quản lý năng lượng và triển khai các giải pháp công nghệ tiết kiệm năng lượng.
Bước 1: Xây dựng chính sách năng lượng.
Chính sách năng lượng là kim chỉ nam cho việc áp dụng và cải tiến hệ thống quản lý năng lượng của tổ chức sao cho tổ chức có thể cải tiến hiệu quả sử dụng năng lượng của mình. Chính sách cần phản ánh sự cam kết của lãnh đạo cao nhất về việc tuân thủ yêu cầu của luật pháp và các yêu cầu khác được áp dụng, cam kết nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và không ngừng cải tiến. Đây là bước đầu tiên và là nền tảng để xây dựng và thực hiện hệ thống quản lý năng lượng (HTQLNL). Chính sách năng lượng phải được xem xét thường xuyên để đảm bảo hệ thống được thực hiện và đầy đủ.
Bước 2: Lập kế hoạch về quản lý năng lượng
Đây là bước cơ bản trong việc xây dựng HTQLNL. Các công việc cần thực hiện trong giai đoạn này bao gồm:
Xác định các yêu cầu pháp luật và yêu cầu khác về năng lượng mà tổ chức/doanh nghiệp phải tuân thủ, các yêu cầu này có thể bao gồm: các yêu cầu pháp luật của quốc tế, quốc gia; các yêu cầu pháp luật của khu vực/tỉnh/ngành; yêu cầu pháp luật của chính quyền địa phương.
Xem xét việc sử dụng năng lượng nhằm xác định hiện trạng sử dụng năng lượng của tổ chức từ đó đánh giá và xác định những công đoạn tiêu thụ năng lượng đáng kể nhằm tìm ra cơ hội cải tiến. Dựa trên kết quả của việc xem xét sử dụng năng lượng để xác định chỉ thị về hiệu suất năng lượng và đường cong sử dụng năng lượng. Chỉ số hiệu suất năng lượng và đường cong sử dụng năng lượng sẽ là thước đo độ hiệu quả của việc cải tiến HTQLNL.
Thiết lập mục tiêu, chỉ tiêu và chương trình quản lý năng lượng. Mỗi chương trình cần mô tả cách thức để tổ chức đạt được các mục tiêu.
Bước 3: Thực hiện và điều hành
Đây là giai đoạn đưa HTQLNL vào hoạt động. Những thông tin đầu ra của bước lập kế hoạch sẽ được sử dụng trong việc thực hiện và điều hành. Các công việc cần thực hiện gồm có: Xác định nhu cầu đào tạo, tiến hành đào tạo, nâng cao nhận thức cho ban lãnh đạo cũng như người lao động.
Thiết lập và triển khai hệ thống thông tin nội bộ cũng như bên ngoài liên quan đến hệ thống quản lý năng lượng. Xây dựng và kiểm soát hệ thống tài liệu, hồ sơ phục vụ cho việc kiểm soát hệ thống quản lý môi trường cũng như cung cấp thông tin đầu vào cho việc xem xét của lãnh đạo sau này.
Xác định và tiến hành kiểm soát đối với hoạt động của tổ chức liên quan đến tiêu thụ năng lượng đáng kể để đảm bảo các hoạt động này được tiến hành trong những điều kiện riêng biệt. Các cơ hội để cải tiến hiệu suất sử dụng năng lượng cần được xem xét trong quá trình thiết kế hoặc mua hàng của tổ chức. Mục và chỉ tiêu của mình, bao gồm cả thời gian, các nguồn lực cần thiết và người chịu trách nhiệm thực hiện các chương trình này.
Bước 4: Kiểm tra
Giai đoạn này nhằm đánh giá tính hiệu quả của hệ thống và cung cấp dữ liệu cho xem xét của lãnh đạo. Giai đoạn này gồm các công việc: Giám sát, đo lường và phân tích các yếu tố của HTQLNL nhằm đạt được các mục tiêu đã đặt ra, hiệu quả hoạt động của các quá trình so với tiêu chí đã đặt ra. Đánh giá sự tuân thủ đối với luật định hoặc các quy định khác mà tổ chức phải thực hiện.
Tiến hành định kỳ đánh giá nội bộ trong tổ chức để đảm bảo hệ thống phù hợp với yêu cầu trong tiêu chuẩn ISO 50001. Tiến hành xác định các đểm không phù hợp đã có hoặc có thể xảy ra, thực hiện sự khắc phục cần thiết, tiến hành hành động khắc phục và hành động phòng ngừa. Có quy trình kiểm soát hồ sơ.
Bước 5: Xem xét của lãnh đạo.
Ban lãnh đạo của tổ chức cần định kỳ tiến hành xem xét dựa vào những dữ liệu đo lường trong quá trình vận hành, kết quả đánh giá nội bộ, mục tiêu và chỉ tiêu đã đề ra từ đó đưa ra những thay đổi trong HTQLNL để phù hợp với tình hình mới.
Hiện nay, ISO 50001 đang được nhiều doanh nghiệp Việt Nam lựa chọn triển khai, đặc biệt là các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm. Không chỉ giúp đáp ứng yêu cầu quản lý năng lượng theo quy định của Nhà nước, tiêu chuẩn này còn mang lại lợi thế cạnh tranh thông qua việc giảm chi phí vận hành và nâng cao hiệu quả sản xuất.
Một trong những doanh nghiệp tiêu biểu áp dụng Tiêu chuẩn ISO 50001 là Công ty TNHH Panasonic Industrial Devices Việt Nam (PIDVN). Theo ông Hà Thanh Tú, Giám đốc nhà máy, năm 2024 doanh nghiệp đã đạt chứng nhận ISO 50001:2018. Hệ thống này giúp chuẩn hóa quy trình giám sát, quản lý và sử dụng năng lượng trong toàn nhà máy, qua đó giảm lãng phí năng lượng, nâng cao hiệu quả vận hành và hạn chế các sự cố phát sinh.
Trong ngành luyện kim, Công ty CP Thép Hòa Phát Dung Quất cũng đã triển khai hệ thống quản lý năng lượng ISO 50001 từ năm 2022. Việc áp dụng tiêu chuẩn này đã tạo nền tảng để doanh nghiệp chuẩn hóa công tác quản lý, giám sát và cải tiến hiệu quả sử dụng năng lượng trên toàn khu liên hợp sản xuất gang thép.
Thông qua các giải pháp đồng bộ như tối ưu hóa vận hành lò cao, tận dụng nhiệt thải và ứng dụng hệ thống kiểm soát tự động, doanh nghiệp đã giảm hơn 10% mức tiêu hao điện năng, tiết kiệm hàng chục tỷ đồng mỗi năm và cắt giảm trên 50.000 tấn khí CO₂ phát thải ra môi trường.
Theo các chuyên gia, ISO 50001 không chỉ là công cụ quản lý năng lượng mà còn là nền tảng giúp doanh nghiệp xây dựng chiến lược phát triển bền vững. Tiêu chuẩn này hỗ trợ doanh nghiệp xác định, đo lường và kiểm soát hiệu suất năng lượng một cách hệ thống, đồng thời thúc đẩy văn hóa tiết kiệm năng lượng trong toàn bộ tổ chức.
Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát thải ròng bằng “0”, việc áp dụng ISO 50001 được xem là giải pháp quan trọng giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí năng lượng và thực hiện trách nhiệm môi trường. Khi hệ thống quản lý năng lượng được vận hành hiệu quả, doanh nghiệp không chỉ tối ưu hóa nguồn lực mà còn khẳng định cam kết phát triển bền vững, đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế.
